Mugshot:Jezus

Zijn uiterlijk had hij mee. Een slanke gestalte, delicate trekken, schouderlang golvend haar, een verzorgd baardje en vooral: van die mooie droeve ogen. In zijn tijd zal Jezus van Nazareth niet alleen het hart van Maria Magdalena sneller hebben doen slaan, vandaag zouden we zijn profielfoto op ­Tinder vlot naar rechts vegen.

Het beeld dat kunstenaars in de loop van de eeuwen van Jezus hebben vastgelegd, is tot ons collectieve geheugen gaan behoren. ‘En toch staat nergens in het Nieuwe Testament beschreven hoe Jezus er zou hebben uitgezien’, zegt Reimund Bieringer, nieuwtestamenticus aan de faculteit theologie en religiewetenschappen van de Leuvense universiteit. Ook ‘apocriefe’ bronnen, geschriften die door de kerk niet in de Bijbel werden opgenomen, reppen met geen woord over zijn uiterlijk.

Portretten uit de eerste hand zijn van ­Jezus evenmin bewaard. ‘Daar waren goede redenen voor’, zegt Liesbet Kusters, kunsthistorica en curator bij Parcum, museum voor religie, kunst en cultuur in Leuven. ‘In de eerste eeuwen na Jezus’ dood werden de christenen door de Romeinen vervolgd. Daarom spraken ze uit voorzorg slechts in bedekte termen over hem, en als ze hem afbeeldden, deden ze dat voorzichtigheids­halve met symbolen: een kruis, een vis, een anker, een brood.’

Een ietwat boertig figuur met een rond gezicht, een aardappelneus, donkere ogen en huid, en donker haar

Alleen in de catacomben, in het verborgene, kon nog wel eens een clandestiene schildering van Jezus’ gelaat op een muur worden aangetroffen. ‘Daarop ziet hij er niet uit zoals wij hem ons vandaag voorstellen’, zegt Kusters. ‘Hij draagt zijn haren kortgeknipt, volgens de mode van zijn tijd, en heeft geen baard, of het moet een hele korte zijn. Vanaf ongeveer de 4de eeuw, toen de christenen geen vervolging meer hoefden te vrezen en openlijk voor hun geloof konden uitkomen, gingen zij Jezus ook in het openbaar op die manier afbeelden: met korte haren en weinig of geen baardhaar.’

Ooggetuigenverslag

Waarom zijn kunstenaars Jezus later dan als een halve hippie in beeld gaan brengen? ‘Door een vervalst getuigenis uit de eerste eeuw’, zegt kunsthistorica en iconologie­experte Barbara Baert van de KU Leuven. ‘In dat “ooggetuigenverslag”, dat rond de 13de eeuw is beginnen te circuleren, zou een klerk van Pontius Pilatus een precieze beschrijving van Jezus’ uiterlijk hebben gegeven. Die zou een rijzige man zijn geweest, met blauwgrijze ogen, een rozig gelaat en hazelnootkleurig, zacht krullend haar, dat hij volgens de laatste mode van Nazareth in een middenscheiding zou hebben gedragen.’

Vandaag zijn wetenschappers het erover eens dat dat ooggetuigenverslag een falsificatie moet zijn geweest. Maar tot lang na de middeleeuwen twijfelde niemand aan de echtheid ervan, zodat kunstenaars Christus met z’n allen naar die persoonsbeschrijving zijn gaan portretteren: van de anonieme vervaardiger van de lijkwade van Turijn over Leonardo da Vinci in zijn Laatste avondmaal en Michelangelo met zijn Pietà, tot Peter Paul Rubens in zijn kruisafnemingen.

Jezus zou, volgens de laatste mode van Nazareth, zijn zacht krullende haar in een middenscheiding hebben gedragen

Vrijwel zeker staan die portretten vér af van hoe de echte Jezus eruitzag, zegt nieuwtestamenticus Reimund Bieringer. ‘Als je tussen de Bijbelregels leest, is daaruit op te maken hoe Jezus er waarschijnlijk niet heeft uitgezien: hij had niet de blanke huidskleur of de lichte ogen en haren waarmee hij in de loop der eeuwen door westerse kunstenaars is afgebeeld. En hij droeg niet per se een baard.’

Dat Jezus op de oudste beelden die we van hem kennen vaak gladgeschoren is, betekent overigens niet dat hij ook gladgeschoren wás, zegt Bieringer. ‘Met “gladgeschoren” wilden de kunstenaars slechts een theologisch statement maken. Sommige Griekse en Romeinse goden werden in die tijd met gladde wangen afgebeeld. De goddelijke Jezus dus ook.’

166 centimeter

In sommige Bijbelteksten over Jezus’ lijden wordt de indruk gewekt dat hij geen mooie man moet zijn geweest, zegt Bieringer. ‘“Zijn verschijning was onmenselijk geschonden, zijn uiterlijk had niets meer van een mensenkind”, profeteert Jesaja. Tegenstanders van de vroege kerk concludeerden dat Jezus een lelijk of afwijkend uiterlijk moet hebben gehad. Maar je mag Bijbel­passages nooit buiten hun context lezen. Het zijn theologisch geladen teksten, geen fotografische beschrijvingen.’

Hoe zag Jezus er dan wel uit? Dat weten we niet, zegt Reimund Bieringer, al zijn er veilig een paar aannames te maken. ‘Jezus was een Jood uit Galilea uit het begin van de eerste eeuw. Hij zal eruit hebben gezien als andere mensen uit die streek en tijd: met een donkere huid, donkere haren en donkere ogen. Uit het Nieuwe Testament valt ook af te leiden dat hij in een goede gezondheid verkeerde en een goede lichamelijke conditie moet hebben gehad – volgens de evangeliën heeft hij lange afstanden te voet afgelegd. En te oordelen naar wat de evangelist Lucas schrijft, was hij goed gevoed: “De Mensenzoon is gekomen, Hij at en dronk, en u zegt: ‘Kijk die veelvraat, die slemper, die vriend van tollenaars en zondaars”.’

Hoe Jezus er in werkelijkheid uitzag, ­zullen we nooit weten, zegt Liesbet Kusters. ‘Maar een poging om zijn gelaat wetenschappelijk te reconstrueren, heeft wel interessante resultaten opgeleverd.’ Ze verwijst naar de reconstructie die medisch tekenaar Richard Neave (universiteit Manchester) en Israëlische archeologen in 2001 maakten van een ‘typisch’ Joods gelaat uit de eerste eeuw van onze jaartelling.

Als uitgangspunt namen de onderzoekers drie ‘gemiddelde’ Joodse mannenschedels uit een eerste-eeuwse begraafplaats nabij ­Jeruzalem – Jezus’ eigen schedel is niet bewaard. Uit de schedelvormen leidde Neave af waar de spiergroepen, die de vorm van een gelaat bepalen, op het bot waren aan­gehecht. Met behulp van forensisch-antropologische computerprogramma’s maakte hij een anatomisch plausibele reconstructie van het (gemiddelde) gelaat van de drie mannen. Oog-, haar- en huidskleur baseerden ze op wat was te zien op diverse eerste-eeuwse muurschilderingen uit de regio.

De resulterende mugshot van de gemiddelde streekgenoot uit Jezus’ tijd is een ietwat boertig figuur met een rond gezicht, een aardappelneus, donkere ogen en huid en donker haar, die helemaal niet lijkt op de slanke, aristocratische, langharige Jezus met zijn langwerpige gezicht, lichte ogen en lelieblanke huid die wij uit onze kunstgeschiedenis kennen. De lichaamslengte van de gereconstrueerde man schatten ze, afgaand op de gemiddelde lengte van Joodse skeletten uit die tijd, op 166 centimeter – allesbehalve de rijzige man die we kennen van bijvoorbeeld de lijkwade van Turijn.

Natuurlijk is dat gemiddelde beeld van Jezus’ tijdgenoten geen bewijs dat hijzelf er zo gemiddeld zal hebben uitgezien. Aan de andere kant, zegt Reimund Bieringer, wordt het feit dat het Nieuwe Testament nergens aangeeft hoe Jezus eruit heeft gezien, soms beschouwd als een teken dat hij een gemiddelde, onopvallende verschijning moet zijn geweest.

‘Marcus schrijft in zijn evangelie dat ­Judas Jezus in de tuin van Getsemane moest aanwijzen opdat de Romeinse soldaten hem zouden kunnen arresteren. Kennelijk waren de uiterlijke verschillen tussen hem en zijn leerlingen onvoldoende groot om hem op grond van een simpele persoonsbeschrijving te laten aanhouden.’

 

Read More